Ein Stori

Dau o’r unigolion mwyaf blaenllaw a aeth ati i wynebu’r argyfwng yn y cyfnod hwn oedd O. M. Edwards, a’i fab Syr Ifan ab Owen Edwards. Ysgrifennodd O. M. Edwards, prif arolygydd cyntaf addysg Cymru, yn helaeth i’r cylchgrawn misol ‘Cymru’r Plant’ a sefydlwyd ganddo ym 1892. Cyhoeddodd lyfrau di-ri yn y Gymraeg ar wleidyddiaeth ac am Gymru.

Anogai ymwybyddiaeth o Gymreictod yn y cylchgronau ‘Cymru’ a ‘Cymru’r Plant’ gan drwytho plant yn niwylliant a thraddodiadau eu gwlad. Ymgeisiodd ddwywaith i sefydlu mudiad ar gyfer ieuenctid Cymru, sef ‘Urdd y Delyn’ ym 1896, a ‘Byddin Cymru’ ym 1911, ond ni fu un o’r ymdrechion hyn yn llwyddiant. Er i O. M. farw ym 1920 bu ei fywyd a’i syniadau yn ysbrydoliaeth i’w fab i ddatblygu mudiad newydd.

Ar farwolaeth O.M.Edwards, Syr Ifan ddaeth yn olygydd cylchgrawn ‘Cymru’r Plant’ ac yn y cylchgrawn hwn ym 1922 yr apeliodd ar blant Cymru i ymuno â mudiad newydd, sef ‘Urdd Gobaith Cymru Fach’. Dyma ddechrau newydd yn hanes iaith a diwylliant Cymru. Cafodd ymateb cadarnhaol o’r cychwyn cyntaf. Derbyniwyd llwyth o lythyrau a syniadau, ac roedd brwdfrydedd yr aelodau yn llethu ‘Cymru’r Plant’ a gwasg Hughes a’i fab yn Wrecsam. Erbyn diwedd y flwyddyn gyntaf roedd 720 o enwau aelodau wedi ymddangos yn y cylchgrawn a channoedd mwy yn aros eu tro. Sefydlwyd Adran gyntaf yr Urdd yn Treuddyn, Sir Fflint ym 1922.

Yn y cyfnod cynnar Syr Ifan a’i wraig a oedd yn ysgwyddo’r holl gyfrifoldeb am drefniadaeth a gweinyddiad yr Urdd, ac roeddent yn gweithio o’u cartref yn Llanuwchllyn. Erbyn diwedd 1923 tyfodd yr aelodaeth, o ganlyniad i’w brwdfrydedd hwy, i 3,000, a thyfu ymhellach i dros 5,000 ym 1927 gyda nifer yr adrannau yn tyfu i 80. Ym 1924 sefydlwyd yr adran gyntaf yn y de yn Abercynon. Dangosodd hyn sut oedd gwaith yr Urdd yn effeithio ar ardaloedd di-Gymraeg yn ogystal ag ardaloedd lle roedd llawer o Gymry Cymraeg yn byw.

Erbyn diwedd y 1920au felly, yr oedd yr Urdd wedi tyfu o fod yn fudiad cylchgrawn i fod yn fudiad gweithredol a deinamig. Tyfodd i fod yn fudiad hyderus, a chafwyd gwared o’r gair ‘bach’ yn enw’r mudiad. Yr enw ar ei newydd wedd oedd ‘Urdd Gobaith Cymru’. Erbyn 1930 roedd 20 cylch wedi eu creu a thua dwsin arall ar y gweill. Datblygodd y cylchoedd hynny i gael baneri unigryw a threfniant effeithiol.