Plant yn neidio oddi ar SUP i'r llyn yng Nglan-llyn

Rhagymadrodd

Syniad nesaf Syr Ifan ab Owen Edwards oedd dod â phlant ledled Cymru at ei gilydd mewn gwersyll Cymraeg a Chymreig. Yr unig beth oedd i ddenu’r gwersyllwyr cyntaf oedd brwdfrydedd dros Gymru, antur a’r cyfle i gyfarfod â Chymry eraill o dan arweiniad y sylfaenydd.

Ym Medi 1927 hysbysodd Syr Ifan ddarllenwyr ‘Cymru’r Plant’ fod gwersyll deng niwrnod i gael ei gynnal yn Llanuwchllyn am ddeng swllt yr un.

Symudiad Cenedlaethol

Nid y gwersylloedd oedd yr unig ddarpariaeth gan yr Urdd i ffynnu yn ystod y blynyddoedd hyn tan yr Ail Ryfel Byd. Daeth yr Urdd yn fudiad cenedlaethol pwysig yn y cyfnod hwn a thyfodd yr Aelwydydd ar raddfa gyflym iawn. Derbyniodd yr Urdd grantiau hael a sicrhaodd fod modd cynnal staff yn y rhanbarthau ac yn genedlaethol. Llwyddwyd i gael grantiau oddi wrth yr awdurdodau addysg i addasu adeiladau ar gyfer Aelwydydd ac i brynu pob math o adnoddau.

Erbyn Mai 1941 yr oedd 83 o Aelwydydd yn cael eu cynnal trwy Gymru gyfan. Rhwng yr Adrannau a’r Aelwydydd, a’r ‘Young Wales Club’ i ddysgwyr, roedd 817 o ganghennau i’r mudiad, gyda rhwydwaith o bwyllgorau lleol ynghyd â threfniant taclus o bwyllgorau cylch a phwyllgorau sir. Bu cynnydd yn incwm y mudiad yn fodd i weithgaredd cyson ddigwydd ym mhob rhan o Gymru o Fôn i Forgannwg, trwy gydol y flwyddyn.

Mewn cyfarfod cylch yng Nghorwen ym 1928 yr awgrymwyd y posibilrwydd o gynnal Eisteddfod Genedlaethol o dan nawdd yr Urdd. Paratowyd felly ar gyfer Eisteddfod deuddydd yng Nghorwen ym 1929 ar ddiwedd mis Mai. Cynhaliwyd gorymdaith a seremoni hanesyddol ym Mhafiliwn Corwen gyda baneri, a thair brenhines yr Eisteddfod ar orseddau unigryw a bu canmol mawr ar safon uchel y cystadlu.

Yn yr ail Eisteddfod yng Nghaernarfon ym 1930 daeth 3,000 o gystadleuwyr a daeth y dref i stop am ddeuddydd. Eisteddfod Caerfyrddin 1935 fu un o’r rhai mwyaf arbennig yn y cyfnod cynnar hwn, gyda’r wasg yn llawn datganiadau megis ‘Byddin ifanc yn meddiannu’r fwrdeistref’. Tyrrodd miloedd i’r pafiliwn a ddaliai 12,000 a chreu argraff yn genedlaethol ac yn rhyngwladol.

Mewn cyfarfod cylch yng Nghorwen ym 1928 yr awgrymwyd y posibilrwydd o gynnal Eisteddfod Genedlaethol o dan nawdd yr Urdd. Paratowyd felly ar gyfer Eisteddfod deuddydd yng Nghorwen ym 1929 ar ddiwedd mis Mai. Cynhaliwyd gorymdaith a seremoni hanesyddol ym Mhafiliwn Corwen gyda baneri, a thair brenhines yr Eisteddfod ar orseddau unigryw a bu canmol mawr ar safon uchel y cystadlu. Yn yr ail Eisteddfod yng Nghaernarfon ym 1930 daeth 3,000 o gystadleuwyr a daeth y dref i stop am ddeuddydd. Eisteddfod Caerfyrddin 1935 fu un o’r rhai mwyaf arbennig yn y cyfnod cynnar hwn, gyda’r wasg yn llawn datganiadau megis ‘Byddin ifanc yn meddiannu’r fwrdeistref’. Tyrrodd miloedd i’r pafiliwn a ddaliai 12,000 a chreu argraff yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Bu’r Ail Ryfel Byd yn ergyd drom i’r Eisteddfod, ond er bod bygythiadau o bob cyfeiriad, cynhaliwyd Eisteddfod ym 1940 yn y Rhyl.

Er mai am ddiwrnod yn unig y cynhaliwyd yr Eisteddfod honno mewn neuadd, daeth adrannau o bob rhan o Gymru i gystadlu. Prin iawn oedd y cyfleoedd i blant ac i ieuenctid i deithio yn y cyfnod hwn, ac roedd yr Eisteddfod yn fodd o gael pobl i adnabod eu gwlad a chael cyfarfod pobl o gefndir hollol wahanol iddynt eu hunain. Erbyn canol y 50au newidiodd natur yr wyl i ganolbwyntio mwy ar y cystadlu, y diwylliant a’r ansawdd yn hytrach na’r gorymdeithio a’r dathlu. Datblygodd pethau newydd bob blwyddyn gydag arddangosfa gelf a chrefft yn Abertridwr ym 1955 a chyngerdd o gerddoriaeth glasurol yn Eisteddfod yr Wyddgrug ym 1958.

Yn ogystal â’r Eisteddfod penderfynodd yr Urdd fentro ac arloesi mewn sawl maes newydd i atgyfnerthu a hyrwyddo’r iaith Gymraeg. Yn y cyfnod hwn y cafodd Syr Ifan y syniad am gynnal sinema Gymraeg i hyrwyddo’r mudiad a hyrwyddo Cymreictod i gynulleidfa ehangach.

Aeth ffilm sain ‘Y Chwarelwr’, gostiodd £2,000, ar daith o amgylch Cymru. Defnyddiwyd y sinema gan Syr Ifan hefyd i hyrwyddo gweithgareddau’r mudiad ei hun.

Casgliad

Wedi ei brofiadau yn y Rhyfel Mawr a’i brofiad o ddinistr ac oferedd rhyfel, credai Syr Ifan ab Owen Edwards bod angen codi pontydd rhwng diwylliannau a chenhedloedd gwahanol. Dechreuwyd cyhoeddi Neges Ewyllys Da gan Gwilym Davies, Cymro a oedd yn gynrychiolydd ar Gynghrair y Cenhedloedd. Credai Syr Ifan fod angen i’r Urdd ymuno gyda’r fenter o gyhoeddi’r neges er mwyn dileu’r anwybodaeth a’r rhagfarnau a oedd yn bodoli rhwng cenhedloedd y byd. Ym 1925 felly, cyhoeddwyd y neges ar y cyd rhwng yr Urdd a chynghrair y Cenhedloedd. Ym 1930 penderfynwyd gwneud mis Mai yn fis Ewyllys Da a rhoddwyd hwb i’r neges ac i’r syniad yn ‘Cymru’r Plant’. Erbyn 1934 roedd y BBC yn cyhoeddi’r neges a daeth thema wahanol i nodweddu’r neges yn flynyddol. Erbyn 1939 yr oedd Adrannau ledled Cymru yn cyhoeddi’r neges, ac er y bu’n rhaid rhoi’r gorau i gyhoeddi’r neges dros y rhyfel, parhau wnaeth yr ymgyrch dros frawdgarwch gyda chyfres o erthyglau ‘Cymru a’r Byd’ yn cael eu cyhoeddi.

Yr oedd hi’n bwysig i Syr Ifan fod plant Cymru yn cael cyfarfod ag ieuenctid eraill o wledydd ar draws y byd. Ym 1930 aeth ati i drefnu bod parti o fechgyn o Gymru yn mynd i Genefa, cartref Cynghrair y Cenhedloedd. Gyda llwyddiant y daith honno, penderfynodd y sylfaenydd arwain criw o ferched am daith gyffelyb y flwyddyn ganlynol. Aeth yr Urdd ymlaen i drefnu mordeithiau di-ri. Ym 1933 hwyliodd criw o Gymru i Sgandinafia a Fjordiau Norwy, a thalodd cannoedd o aelodau hyn yr Urdd £15 i fynd ar y fordaith gwbl Gymreig ac unigryw hon i Ogledd Ewrop. Penderfynodd Syr Ifan bod angen trefnu mordeithiau mor aml â phosib, ac aeth ati i drefnu teithiau i Lydaw, Sbaen, Portiwgal, Môr y Canoldir a Gogledd Affrica. Daeth y mordeithiau hyn i ben gyda dechrau’r Ail Ryfel Byd ym 1939. O hyn ymlaen canolbwyntiwyd ar deithiau rhatach i niferoedd llai. Ceisiwyd adfer creithiau rhyfel drwy barhau i gyfnewid teithiau ag ieuenctid ledled Ewrop. Wedi’r rhyfel dechreuwyd ailafael yn y cyfle i estyn dwylo dros y môr a chynnal cysylltiadau rhyngwladol. Ym 1948 penderfynwyd cynnal Gwersyll Cydwladol cyntaf yr Urdd yn Aberystwyth. Roedd y gwersyll yn cael ei gynnal yn flynyddol tan 1960 ac yn denu pobl ifanc o bob rhan o’r byd i gymdeithasu, i ddysgu ac i fwynhau gwyliau ar arfordir Cymru. Yr Urdd oedd un o’r mudiadau cyntaf i groesawu Almaenwyr ifanc wedi’r Ail Ryfel Byd.

 

Baner Glas yr Urdd yn chwifio o flaen Canolfan y Mileniwm

Amdanom ni

Dysgu mwy am yr Urdd a phwy ydym ni

Amdanom ni