Rugby 7s girls team taking a picture with their trophy and medals after winning the tournament

Rhagymadrodd

Daeth gweithgareddau’r Urdd yn fwyfwy llwyddiannus a ffynnodd y mudiad yn ystod y cyfnod hwn. Parhau i ddatblygu ac arbrofi wnaeth yr Eisteddfod ar ddechrau’r 60au. Tyrrodd dros 25,000 i Eisteddfod Dolgellau ym 1960, ac yno sefydlwyd Adran Wyddoniaeth am y tro cyntaf gan sicrhau fod pob maes yn dod o dan fantell y mudiad. Dechreuwyd roi pwyslais ar ddenu Cymry di-Gymraeg i mewn i’r Eisteddfod gan roi hysbysfwrdd dwyieithog yng nghefn y llwyfan yn Aberdâr ym 1961, a chyhoeddwyd argraffiad talfyredig o raglen y dydd yn Saesneg.

Ym mlwyddyn dathlu hanner can mlwyddiant yr Urdd perfformiwyd pasiant ‘Y Weledigaeth Fawr’ a chafwyd arddangosfa mewn pabell ar faes yr Eisteddfod Yn ystod y 70au gwelwyd yr Eisteddfod yn datblygu o ran nifer y cystadleuwyr ac o ran maint, a cheisiwyd canolbwyntio ar ddenu nawdd ac ymwelwyr gan fod costau a safon yr Eisteddfod yn codi’n gyson. Yn Eisteddfod y Rhyl ehangwyd yr wyl i bedwar diwrnod yn lle tri. Yn y 70au datblygwyd y maes ac apêl yr Eisteddfod ac yn 1975 daeth 65,000 o bobl, yn gystadleuwyr, ymwelwyr a theuluoedd.

Canolfannau preswyl

Ffynnu wnaeth y gwersylloedd yn y cyfnod hwn hefyd. Wedi llwyddiant gwersylloedd yn Llanuwchllyn, Porth Dinllaen a’r gwersyll parhaol yn Llangrannog, sefydlwyd Gwersyll Glan-llyn ym 1950. Yn niwedd y 50au yr oedd posibiliadau i gynyddu maint y gwersyll wrth ddatblygu ty preswyl arall a’i alw yn Glan-llyn Isaf. Parhaodd twf ym maint ac adnoddau Glan-llyn yn ystod y 60au gyda champfa a dau gaban yn cael eu codi gyda grant helaeth o £3,800 oddi wrth yr Weinyddiaeth Addysg. Daeth mwy o sicrwydd am ddyfodol y gwersyll yn ogystal wrth i’r Urdd gael prydles tymor hir hyd 1980 ar y safle.

Yr oedd hyn yn rhoi mwy o gyfle i ddatblygu’r safle ar gyfer y tymor hir. Yn y 60au cynnar gwariwyd yn helaeth ar adnoddau a gweithgareddau, a bellach gellid cael hyfforddiant mewn dringo a chanwio. Yn y 70au llwyddwyd i gael cwt hwylio a glanfa newydd, ac erbyn 1980 cafwyd pwll nofio yn y gwersyll.

Yn y flwyddyn honno hefyd agorodd adeilad newydd a oedd yn cynnwys pwll nofio, campfa, ac ystafelloedd preswyl i 60 o bobl. Cynhaliwyd 69 o gyrsiau yno yn ystod y flwyddyn a daeth dros 6,000 o ieuenctid i fwynhau’r ddarpariaeth eang a oedd ar eu cyfer. Yn yr 80au daeth caban bwyta newydd a neuadd chwaraeon aml bwrpas i Lan-llyn, ac er mwyn denu mwy o ymwelwyr adeiladwyd Canolfan Bowlio Deg ym 1992. Gydag atyniadau modern, cyrsiau daearyddol a hyfforddiant mewn gweithgareddau megis dringo a hwylfyrddio, daeth Glan-llyn i fod yn wersyll blaenllaw i ieuenctid Cymru erbyn canol y 90au.

Yn yr un cyfnod gwelwyd datblygiadau mawr yng Ngwersyll yr Urdd Llangrannog. Yr oedd gofid ymysg swyddogion fod Glan-llyn yn cael tipyn mwy o sylw na Llangrannog. Yr oedd cabanau pren Llangrannog wedi mynd i edrych yn hen ac yn dadfeilio’n gyflym. 1968 oedd y flwyddyn y sicrhawyd dyfodol yr Urdd yn Llangrannog yn barhaol.

Ar ôl rhentu’r lle ar les blynyddol ar y dechrau ac yna cael prydles ym 1938, llwyddwyd i berswadio’r perchnogion i werthu fferm Ty Cwrt a diogelu dyfodol y gwersyll. Dyma ddechrau ar gyfnod newydd yn hanes y Gwersyll. Ar ddechrau’r 70au adeiladwyd caban bwyta a blociau cysgu newydd a oedd yn lletya 128 o bobl. Canlyniad y datblygiadau oedd fod 6,026 o wersyllwyr wedi mynychu’r gwersyll ym 1978 o’i gymharu â 2,722 yn 1972.

Erbyn diwedd y 70au yr oedd yno sgubor fawr, pwll nofio, ysbyty, siop a champfa newydd. Erbyn dechrau’r 80au roedd grantiau gan y Swyddfa Gymreig yn galluogi’r Gwersyll i ehangu ac adeiladwyd neuaddau, ystafelloedd gwaith, stordy, sied feics a bloc cysgu ar gyfer 80 ychwanegol. Datblygodd gweithgareddau cymharol rhad ond effeithiol a oedd yn cynnwys beiciau modur, BMX, cwrs antur a sglefrolio. Bu’r cyfnod rhwng diwedd yr 80au a dechrau’r 90au yn gyfnod allweddol yn hanes y Gwersyll wrth i atyniadau modern ddenu’r ymwelwyr.

Codwyd llethr sgïo, pwll nofio a llwybr ceffylau newydd. Erbyn canol y 90au Llangrannog oedd un o brif ganolfannau preswyl Cymru gyda’r adnoddau a’r cyfleusterau o’r safon uchaf posib. Codwyd bloc cysgu ‘Yr Hafod’, a chaban bwyta newydd yn y “gwersyll ger y lli”. Yn ystod y 70au hefyd agorwyd canolfan breswyl ym Mlaencwm yng Nghwm Croesor, sydd ar ochrau mynydd Cnicht, a chanolfan arall ym Mhentre Ifan yn Sir Benfro. Adnewyddwyd yr adeilad i fod yn lle addas i bobl ifanc i dreulio gwyliau byr yng nghefn gwlad Cymru.

Grwp o blant yn mwynhau'r trip 'RibRide' yn mae Cerdydd

Casgliad

Ym maes chwaraeon parhaodd yr Urdd i fod yn flaenllaw. Ym 1960 ail sefydlwyd cwpan Pantyfedwen i Aelwydydd a threfnwyd dwy gystadleuaeth rygbi. O hyn ymlaen yr oedd gweithgareddau corfforol yr Urdd yn datblygu i fod yn fwy niferus ac amrywiol. Erbyn 1963 yr oedd 203 o Adrannau ac Aelwydydd yn cymryd rhan mewn cystadlaethau, gan gynnwys pêl-droed, rygbi, hoci, pêl-rwyd, tenis bwrdd, dartiau a snwcer. Ar ddiwedd y 60au cynhaliwyd rowndiau terfynol y cystadlaethau chwaraeon i gyd ar un diwrnod yn Aberystwyth. Cymaint bu twf mewn gweithgareddau chwaraeon ers y 70au fel bu’n rhaid cynnal dwy wyl, un i’r aelodau o dan 15 ac un arall i’r aelodau hyn.

Erbyn y cyfnod mwy diweddar yn y 70au a’r 80au tyfu fu hanes y cylchgronau a oedd yn cael eu gwerthu hefyd. Addaswyd y cylchgrawn ‘Cymru’ gan newid rhywfaint ar y cynnwys a’i alw yn ‘Hamdden’. Roedd cyfanswm cylchrediad yr holl gylchgronau yn 43,850 y mis. Ym 1966 penderfynwyd cynhyrchu dau gylchgrawn i ddysgwyr sef ‘Bore Da’ i’r plant ieuengaf a ‘Mynd’ i’r dysgwyr hyn. Gyda’r ddau gylchgrawn lliwgar yma cynyddodd y cylchrediad eto i gyfanswm o 46,000 y mis. Yn ôl R. E. Griffith dyma oedd ‘y wyrth fwyaf oll mewn cyhoeddi Cymraeg’. Daeth ‘Hamdden’ i ben oherwydd colledion ariannol ond unwyd ‘Cymru’r Plant’ a ‘Deryn’ i ffurfio ‘Cip’. Parhawyd i gyhoeddi’r tri chylchgrawn ‘Cip’, ‘Bore Da’ a ‘Mynd’ o 1988, ac yn 90au newidiodd ‘Mynd’ yn ‘iaw!’ gan gydweithio gyda rhaglenni ail iaith poblogaidd Adran Addysg BBC Cymru ar gyfer disgyblion ysgolion uwchradd.

 

Baner Glas yr Urdd yn chwifio o flaen Canolfan y Mileniwm

Amdanom ni

Dysgu mwy am yr Urdd a phwy ydym ni

Amdanom ni